Του Μανόλη Αρχοντάκη
Ο Γκαουτάμα Βούδας είχε πει, “Αυτό που είμαστε σήμερα είναι το αποτέλεσμα των σκέψεών μας. Οι σκέψεις διαμορφώνουν και καθορίζουν τη ζωή μας. Αν οι σκέψεις μας είναι καλές, η ευτυχία μας ακολουθεί σαν σκιά. Αν οι σκέψεις μας είναι κακές, θλίψη είναι βέβαιο ότι θα μας ακολουθήσει”. Ο Ιησούς Χριστός επίσης είχε πει, “Ό,τι σπείρει ο άνθρωπος, αυτό και θα θερίσει”. Λίγοι νόμοι έχουν επιβεβαιωθεί με τόσες φορές από τις πνευματικές παραδόσεις του κόσμου όσο ο νόμος της αιτίας και του αποτελέσματος. Ο Βουδισμός τον αποκαλεί κάρμα. Ο Χριστιανισμός τον εκφράζει μέσα από την αρχή της σποράς και του θερισμού. Παρόλο που η γλώσσα διαφέρει, η θεμελιώδης αλήθεια παραμένει η ίδια: κάθε σκέψη, πρόθεση και πράξη αφήνει ένα αποτύπωμα που αργά ή γρήγορα επιστρέφει στην πηγή του.
Το κάρμα είναι πρωτίστως ένας πνευματικός νόμος. Δρα αρχικά στο πεδίο της συνείδησης και μόνο αργότερα εκδηλώνεται μέσα από τις εξωτερικές συνθήκες της ζωής. Οι σπόροι που φυτεύουμε στα βάθη του νου μας διαμορφώνουν σταδιακά τον χαρακτήρα μας, επηρεάζουν τις αποφάσεις μας και συμβάλλουν στις εμπειρίες που συναντούμε κατά τη διάρκεια της ζωής μας.
Για να κατανοήσουμε αυτή τη διαδικασία, ας φανταστούμε δύο παίκτες που παίζουν τένις σε ένα συγκεκριμένο γήπεδο. Ο χρόνος τελειώνει όταν ο καθένας έχει συγκεντρώσει πέντε πόντους και οι δύο αποχωρούν. Ωστόσο, το παιχνίδι δεν έχει πραγματικά τελειώσει. Ύστερα από λίγη ξεκούραση, μεταφέρονται σε ένα άλλο γήπεδο και συνεχίζουν να παίζουν. Αν και ο χώρος έχει αλλάξει, το σκορ παραμένει το ίδιο. Οι πόντοι που κέρδισαν προηγουμένως εξακολουθούν να μετρούν. Με παρόμοιο τρόπο, σύμφωνα με το δόγμα της μετενσάρκωσης, όπως ισχυρίζονται οι ανατολικές θρησκείες, αλλά και οι αρχαίοι Έλληνες (όπως για παράδειγμά ο Εμπεδοκλής και ο Πυθαγόρας, ο Πλάτωνας και άλλοι), η ψυχή μετακινείται από σώμα σε σώμα, μεταφέροντας μαζί της τις ψυχολογικές συνέπειες των προηγούμενων πράξεών της. Το γήπεδο αλλάζει, αλλά το παιχνίδι συνεχίζεται.
Αυτή η συνέχεια της συνείδησης αποτελεί τη βάση της καρμικής εξέλιξης. Η ατομική ψυχή μαθαίνει σταδιακά μέσα από την εμπειρία, θερίζοντας τους καρπούς προηγούμενων επιλογών και ταυτόχρονα δημιουργώντας τις συνθήκες για τις μελλοντικές.
Ο Έντγκαρ Κέισι περιέγραφε συχνά το κάρμα ως μια δύναμη που επιστρέφει στον άνθρωπο, πολλές φορές μέσω λεπτών ψυχολογικών και σωματικών τάσεων. Δίδασκε ότι ακόμη και οι αδένες του σώματος μπορούν να λειτουργούν ως σημεία μέσω των οποίων εκφράζονται τα κληρονομημένα καρμικά πρότυπα της ψυχής.
Ένα παράδειγμα αφορά μια νεαρή γυναίκα που υπέφερε από σοβαρή παχυσαρκία. Βασανισμένη από την κατάστασή της, ζήτησε τη βοήθειά του. Σύμφωνα με την ανάγνωσή του, σε μια προηγούμενη ζωή υπήρξε διάσημη αθλήτρια στην αρχαία Ρώμη και συνήθιζε να κοροϊδεύει όσους δεν μπορούσαν να τρέξουν εξαιτίας του υπερβολικού τους βάρους. Η ίδια κατάσταση που κάποτε περιγελούσε είχε γίνει τώρα μέρος της δικής της εμπειρίας. Το μάθημα δεν ήταν η τιμωρία, αλλά η κατανόηση. Βιώνοντας αυτό που κάποτε περιφρονούσε, είχε την ευκαιρία να αναπτύξει συμπόνια εκεί όπου προηγουμένως υπήρχε αλαζονεία.
Σε μια άλλη περίπτωση, ένας εικοσάχρονος άνδρας βίωνε έντονη εσωτερική σύγκρουση. Μεγαλωμένος σε βαθιά θρησκευτικό περιβάλλον, είχε πιεστεί να ακολουθήσει τον δρόμο της ιεροσύνης, χωρίς όμως να αισθάνεται πραγματική κλίση προς αυτόν. Παράλληλα, πάλευε με επιθυμίες και τάσεις που τον μπέρδευαν. Ο Κέισι υποστήριξε ότι σε προηγούμενη ζωή είχε εκθέσει δημόσια και είχε καταδικάσει τις αδυναμίες άλλων ανθρώπων, αντλώντας μάλιστα ευχαρίστηση από τον εξευτελισμό τους. Το δίδαγμα ήταν σαφές: «Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε». Αυτό που καταδικάζουμε με σκληρότητα στους άλλους συχνά επιστρέφει ως ευκαιρία για βαθύτερη κατανόηση μέσα μας.
Από αυτή την οπτική, το κάρμα δεν αφορά μόνο τις πράξεις αλλά και τις στάσεις μας απέναντι στη ζωή. Το να κοροϊδεύουμε τον πόνο, να περιφρονούμε την αδυναμία ή να αρνούμαστε τη συμπόνια όταν αυτή χρειάζεται δημιουργεί αποτυπώματα που αργότερα επιστρέφουν σε εμάς. Εξίσου σημαντικό είναι ότι, σύμφωνα με τον Κέισι, και η παράλειψη της βοήθειας όταν μπορούμε να βοηθήσουμε αποτελεί καρμική πράξη. Υπάρχουν αμαρτήματα πράξης και αμαρτήματα παράλειψης. Και τα δύο διαμορφώνουν τον χαρακτήρα και επηρεάζουν το μέλλον.
Η σύγχρονη ψυχολογία αποδίδει συνήθως τις διαφορές μεταξύ των ανθρώπων στα γονίδια και στο περιβάλλον. Ο Κέισι δεν αρνιόταν τη σωματική κληρονομικότητα, αλλά τη θεωρούσε υποδεέστερη της ψυχικής κληρονομικότητας. Κατά την άποψή του, τα γονίδια αποτελούν τα εργαλεία μέσω των οποίων εκφράζονται βαθύτερες καρμικές τάσεις. Η βιολογική κληρονομικότητα υπάρχει, αλλά πίσω από αυτήν βρίσκεται μια πιο λεπτή συνέχεια της συνείδησης που εκτείνεται πέρα από μία μόνο ζωή.
Η κατανόηση του κάρμα γεννά φυσικά ένα σημαντικό ερώτημα: αν οι αιτίες του παρελθόντος μάς επηρεάζουν, πόση ελευθερία διαθέτουμε πραγματικά;
Σύμφωνα με τον Κέισι, δεν υπάγονται τα πάντα στο κάρμα, ούτε η ανθρώπινη ελευθερία είναι ψευδαίσθηση. Παρομοίαζε την ελευθερία μας με εκείνη μιας αγελάδας που είναι δεμένη σε έναν πάσσαλο με ένα σχοινί. Το ζώο δεν μπορεί να περιπλανηθεί απεριόριστα, αλλά μέσα στην ακτίνα που του επιτρέπει το σχοινί παραμένει ελεύθερο να κινηθεί. Με τον ίδιο τρόπο, ο άνθρωπος διαθέτει πραγματική επιλογή, αλλά όχι απεριόριστη. Ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιεί αυτή την ελευθερία καθορίζει αν το πεδίο των δυνατοτήτων του θα διευρυνθεί ή θα συρρικνωθεί.
Δεν είναι κάθε δυσκολία καρμικής προέλευσης. Συμβαίνουν ατυχήματα. Συμβαίνει αμέλεια. Συμβαίνουν φυσικά γεγονότα. Ο Κέισι ανέφερε περιπτώσεις παιδιών που υπέστησαν αναπηρίες λόγω ιατρικών λαθών. Τα παιδιά δεν εξοφλούσαν απαραίτητα κάποιο καρμικό χρέος μέσω αυτών των εμπειριών, αλλά όσοι προκάλεσαν τη βλάβη επιβάρυναν το δικό τους κάρμα μέσα από τις πράξεις τους.
Αυτή η θεώρηση ενθαρρύνει την υπευθυνότητα χωρίς να οδηγεί στη μοιρολατρία. Η ζωή επηρεάζεται από το κάρμα, αλλά δεν καθορίζεται από αυτό μηχανικά.
Το πρακτικό ερώτημα λοιπόν είναι: πώς πρέπει να ζει κανείς;
Ο Κέισι τόνιζε επανειλημμένα τη σημασία της υπηρεσίας προς τους άλλους. Πριν επιλέξει κανείς επάγγελμα, συμβούλευε να ξεκαθαρίσει τον σκοπό του και να μη χάνει ποτέ από τα μάτια του τις ευκαιρίες για προσφορά. «Η υπηρεσία προς τους άλλους είναι η υψηλότερη υπηρεσία προς τον Θεό», έλεγε συχνά.
Ένα ιδιαίτερα χαρισματικό δεκατριάχρονο αγόρι τον ρώτησε ποιο επάγγελμα θα του εξασφάλιζε τη μεγαλύτερη οικονομική επιτυχία. Η απάντηση του Κέισι άλλαξε εντελώς το πλαίσιο της ερώτησης. Μην αναρωτιέσαι πού θα βγάλεις τα περισσότερα χρήματα, του είπε. Αναρωτήσου πού μπορείς να προσφέρεις τα περισσότερα στον κόσμο. Διάλεξε τον δρόμο μέσα από τον οποίο μπορείς να κάνεις τη ζωή των ανθρώπων καλύτερη. Η ευημερία που προκύπτει ως φυσικό αποτέλεσμα της προσφοράς είναι πιο σταθερή και πιο ουσιαστική από εκείνη που επιδιώκεται ως αυτοσκοπός.
Η ίδια αρχή αποτυπώνεται σε μια ιστορία με εργάτες που έχτιζαν μια εκκλησία. Όταν κάποιος τους ρώτησε τι κάνουν, ο πρώτος απάντησε: “Τοποθετώ τούβλα”. Ο δεύτερος είπε: “Βγάζω το ψωμί μου”. Ο τρίτος απάντησε: “Συμβάλλω στην ανέγερση ενός οίκου αφιερωμένου στον Θεό”. Και οι τρεις εκτελούσαν ακριβώς την ίδια εργασία, όμως η συνείδησή τους προσέδιδε διαφορετικό νόημα σε αυτήν. Η ανώτερη οπτική αναγνωρίζει τη συμμετοχή σε κάτι μεγαλύτερο από τον εαυτό.
Οι πράξεις προσφοράς παράγουν περισσότερα από άμεσα οφέλη. Τόσο η βουδιστική όσο και η ταοϊστική παράδοση διδάσκουν ότι συσσωρεύουν μια λεπτοφυή μορφή πνευματικού κεφαλαίου.
Γι’ αυτό η προσφορά που γεννιέται από προσωπική θυσία θεωρείται πάντοτε ιδιαίτερα ισχυρή. Το να δωρίζουμε κάτι που δεν θα μας λείψει είναι ασφαλώς ωφέλιμο. Όμως το να προσφέρουμε κάτι που θα μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε εμείς οι ίδιοι απαιτεί ενσυναίσθηση, ειλικρίνεια και υπέρβαση του εγώ. Τέτοιες πράξεις αφήνουν βαθύτερα αποτυπώματα στο καρμικό πεδίο.
Ένας χρήσιμος παραλληλισμός μπορεί να γίνει με το ίδιο το σώμα. Όπως τα αποθέματα λίπους στηρίζουν τον οργανισμό σε περιόδους πείνας, έτσι και η συσσωρευμένη αρετή στηρίζει την ψυχή σε περιόδους δυσκολίας. Υπάρχουν εποχές αφθονίας και εποχές δοκιμασίας. Κατά τις δύσκολες περιόδους, η προηγουμένως συσσωρευμένη αρετή λειτουργεί ως κρυφό απόθεμα δύναμης, προσφέροντας στήριξη, ανθεκτικότητα, διορατικότητα και προστασία.
Ορισμένοι πνευματικοί δάσκαλοι έχουν διδάξει ότι όταν η ψυχή εγκαταλείπει το σώμα, το συσσωρευμένο φως της γίνεται αμέσως αντιληπτό στα λεπτοφυή πεδία της ύπαρξης. Ο πλούτος, η κοινωνική θέση και η φήμη χάνουν τότε τη σημασία τους, ενώ παραμένει μόνο η εσωτερική ακτινοβολία που έχει δημιουργηθεί μέσω της αρετής. Αυτό είναι ένα νόμισμα που δεν μπορεί να κλαπεί, να φορολογηθεί ή να καταστραφεί.
Όταν υπομένεις πρόθυμα μια μικρή στέρηση ώστε κάποιος άλλος να μπορέσει να τραφεί, πραγματοποιείς μια κατάθεση ίσως στον ασφαλέστερο λογαριασμό που υπάρχει. Καμία οικονομική κατάρρευση, καμία κλοπή και κανένας θάνατος δεν μπορεί να τη διαγράψει. Η αξία αυτή παραμένει διαθέσιμη όταν οι καρποί της χρειαστούν, είτε σε αυτή τη ζωή είτε σε κάποια άλλη.
Για παράδειγμά διαβάζουμε στην ανατολική γραμματεία ότι, ένας λαϊκός προσφέρει τροφή σε έναν μοναχικό μοναχό με απόλυτη ειλικρίνεια και σε μελλοντική ζωή γεννιέται σε βασιλική οικογένεια. Το δίδαγμα δεν είναι ότι η γενναιοδωρία “αγοράζει” τη βασιλεία, αλλά ότι η ανιδιοτελής προσφορά ενδυναμώνει το καρμικό πεδίο με τρόπους που προσελκύουν φυσικά στήριξη, επιρροή και ευκαιρίες. Ένα άλλο παράδειγμά είναι το εξής: Ένας ψαράς συνήθιζε να μοιράζεται μέρος της ψαριάς του με χήρες και ορφανά. Χρόνια αργότερα, χαμένος σε μια επικίνδυνη καταιγίδα στα βουνά, βρήκε καταφύγιο σε ένα απομονωμένο σπίτι. Η οικογένεια που ζούσε εκεί τον αναγνώρισε ως τον άνθρωπο που κάποτε τους είχε βοηθήσει και του προσέφερε στέγη και τροφή μέχρι να περάσει ο κίνδυνος.Τέτοια γεγονότα δεν είναι απλές συμπτώσεις αλλά παραδείγματα της επιστροφής των πράξεων που κάναμε.
Εκτός το ότι αυτό που σκεφτόμαστε συνέχεια, το ότι οι πράξεις μας και τα λόγια μας επηρεάζουν, εκτός το ότι πρέπει να κάνουμε καλές πράξεις, θέλω να αναφέρω και κάτι ακόμα… Αν Θέλουμε να τα πάμε καλά στη ζωή μας πρέπει να ψάχνουμε στο σωστό μέρος για κάποια λύση και να μην προσκολλόμαστε σε ένα μόνο που δεν έχει πια τίποτα πια να μας προσφέρει.
Ο Όσσο αναφέρθηκε κάποτε σε πειράματα με αρουραίους μέσα σε λαβυρίνθους. Όταν ένας αρουραίος ανακαλύψει τυρί σε ένα συγκεκριμένο τούνελ, μαθαίνει σταδιακά να πηγαίνει κατευθείαν εκεί. Αν το τυρί αφαιρεθεί, αρχικά μπερδεύεται. Επιστρέφει αρκετές φορές, περιμένοντας να το ξαναβρεί. Τελικά όμως εγκαταλείπει το τούνελ και αναζητά άλλη λύση.
Οι άνθρωποι συχνά συμπεριφέρονται διαφορετικά.
Συνεχίζουμε να επιστρέφουμε σε ψυχολογικά «τούνελ» πολύ καιρό αφότου έχουν πάψει να περιέχουν αυτό που αναζητούμε. Προσκολλόμαστε σε πεποιθήσεις, συνήθειες, αντιδράσεις και συναισθηματικά μοτίβα απλώς επειδή κάποτε λειτουργούσαν. Παραμένουμε δεμένοι με παλιές λύσεις, ακόμη κι όταν η ζωή έχει αλλάξει.
Ως παιδιά, τα κλάματα και οι εκρήξεις θυμού μπορεί να μας εξασφάλιζαν προσοχή ή στοργή. Ως ενήλικες, οι ίδιες στρατηγικές δεν παράγουν πλέον τα ίδια αποτελέσματα, κι όμως πολλοί συνεχίζουν να τις χρησιμοποιούν ασυνείδητα. Ο κόσμος αλλάζει, οι συνθήκες αλλάζουν, αλλά ο νους επιμένει να επιστρέφει στο γνώριμο τούνελ.
Με τον καιρό, ένα πρόβλημα μπορεί να γίνει τόσο οικείο ώστε να μετατραπεί σε μέρος της ταυτότητάς μας. Σταματάμε να προσπαθούμε να το λύσουμε, επειδή αρχίζουμε να οριζόμαστε μέσα από αυτό. Γίνεται η φιλοσοφία μας, το δόγμα μας, η εξήγηση που δίνουμε για τα πάντα.
Αυτός είναι ένας από τους μεγαλύτερους κινδύνους στο πνευματικό μονοπάτι. Όταν ζούμε υπερβολικά πολύ με ένα πρόβλημα, μπορεί ασυνείδητα να αρχίσουμε να το προστατεύουμε αντί να το υπερβαίνουμε.
Πρέπει να γίνουμε συνειδητοί στις σκέψεις μας, στις πράξεις μας και στις συνηθισμένες αντιδράσεις μας. Μας υπενθυμίζει ότι κάθε στιγμή αποτελεί μια ευκαιρία να φυτέψουμε έναν διαφορετικό σπόρο. Το μέλλον δε δημιουργείται μονομιάς. Δημιουργείται σκέψη προς σκέψη, επιλογή προς επιλογή, πράξη προς πράξη.
Ό,τι σπέρνουμε, αργά ή γρήγορα θα το θερίσουμε.
Και ακριβώς γι’ αυτό, κάθε στιγμή εμπεριέχει τη δυνατότητα της μεταμόρφωσης.
Bibliography
Learn to live vol two
Fasting against starvation by Laing Z. Matthews
The great nothing by Osho